Nogaeth: Crefydd pwdin reis

Gorffennaf 14, 2019

A hithau’n ganol haf, mae’n debyg bod yna bwdinau mwy tymhorol, ond dwi am wneud pwdin reis. Mae mwy nag un ffordd o wneud pwdin reis mae’n debyg. Yn ôl rysáit ‘Cegin Bryn’ ar wefan S4C mae angen hufen tew, llaeth, fanila, melyn wy, siwgr mân, hufen dwbl a reis. Mae’n swnio fel lot o hufen! Ond ta waeth am hynny, fe ddilynaf y rysáit i’r llythyren, ac eithrio un peth bach. Dwi ddim am ddefnyddio reis.

Am ryw reswm na allaf ei ddeall mae miloedd ar filoedd o Gristnogion yr Unol Daleithiau’n gwbl gefnogol i Mr Trump. O’r herwydd dyw’r Arlywydd ddim wedi anelu ei hoff ddau air atyn nhw. Ond un peth sy’n sicr, pe gwelid nhw’n dechrau ei feirniadu am y peth lleiaf, buan iawn y byddai o’n ymosod arnyn nhw a’u Hefengyl efo’r geiriau, ‘Fake News’.

Mae’n dod yn fwyfwy amlwg bod yna bobl yr ochr yma i’r Iwerydd sydd dan ddylanwad yr Arlywydd. Mae’r modd y gwrthododd rhai gwleidyddion Prydeinig ei feirniadu am ei ymosodiad ar Kim Darroch, Llysgennad y Deyrnas Unedig, yn dangos hynny. Ni fyddwn yn awgrymu bod rhai o grefyddwyr Cymru yn eu plith, ac eto mae yna rai ohonynt hwythau’n ddigon Trumpaidd eu hagwedd. I’r Arlywydd, ‘Fake News’ – rhywbeth nad yw’n wir – yw unrhyw feirniadaeth arno ef, a phopeth na all ef ei dderbyn. I rai o grefyddwyr Cymru’r un modd, ‘myth’ – rhywbeth nad yw’n wir – yw popeth na allan nhw eu hunain ei gredu na’i dderbyn; myth yw popeth y mae’r Eglwys wedi ei gredu erioed am Dduw ac am Iesu Grist. A chyda’r un angerdd ag y mae Trump yn cyhoeddi ‘Fake News’ y datgan y bobl hyn mai ‘myth’ yw popeth a ddywed y Beibl ac mai ‘ffwndamentalwyr’ dwl a pheryglus yw pawb sy’n mynnu dal i gredu yng ngwirioneddau’r Beibl. Mae pobl gall a rhesymol, meddant wrthym, wedi hen droi cefn ar y credoau cyntefig yr arferai Cristnogion eu credu.

‘Fake News’ a ‘myth’, meddir, yw’r Efengyl a dysgeidiaeth y Beibl am Dduw a Christ a’r iachawdwriaeth. Ac oherwydd hynny mae angen ailfeddwl ac ailddiffinio Duw er mwyn cael rhyw fath o grefydd a fydd yn apelio at bobl ein hoes ni. Mae angen , meddir, llunio Cristnogaeth o’r newydd, er mwyn iddi apelio at genhedlaeth na all dderbyn hyd yn oed y syniad o Dduw sydd uwchlaw i ni, heb sôn am gredu yn y Mab a ddaeth yn un ohonom ni er mwyn byw a marw trosom.

Gymrwch chi bwdin? Un peth sy’n sicr, os nad oes ynddo reis, nid pwdin reis mohono. Waeth i mi heb â cheisio dadlau’n wahanol. A beth bynnag a ddywed neb, heb Feibl, heb Dduw’r Beibl, heb Grist, heb Ysbryd Glân, heb Efengyl, heb gred, nid Cristnogaeth sydd gennym. Ar bob cyfrif, lluniwn ein crefydd yn ôl ein ffansi, ond i ni gofio mai ‘Nogaeth’ fydd y grefydd honno.  Oherwydd tynnwn Grist o Gristnogaeth, a dyna fydd ar  ôl.

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Dydd Sul, 14 Gorffennaf, 2019

Advertisements

Help i ddeall

Gorffennaf 7, 2019

Dim ond rhan o’r cyfweliad a glywais. Dim ond digon i ddeall y caiff miloedd o bunnoedd ei wario ar Ynys Cybi dros y flwyddyn neu ddwy nesaf i warchod yr amgylchedd a hybu’r economi. Ond digon hefyd i sylweddoli, at ddiwedd y cyfweliad, nad oedd yr holwr wedi deall bod yna bobl yn byw ar yr ynys hon! Rywsut, fe lwyddodd i ddod â’r cyfweliad i ben heb dynnu gormod o sylw at y ffaith na wyddai mai ar Ynys Cybi y mae tref Caergybi ei hun.

Ar ganol y sgwrs y gwawriodd ar yr holwr nad ynys bellennig a di-bobl oedd dan sylw.  Profiad digon tebyg yw dechrau sgwrs a sylweddoli wrth i’r sgwrs fynd rhagddi nad y person yr oeddech chi yn meddwl oedd o sy’n sefyll o’ch blaen. Mae rhywbeth y mae’n ei ddweud, neu  ryw ystum corfforol yn gwneud i chi sylweddoli mai person cwbl wahanol ydyw.  Ond ambell dro, nid yw’r wawr yn torri o gwbl, a daw’n amlwg cyn diwedd y sgwrs i ni gamgymryd y person am rywun arall.  Mae hynny bob amser yn gryn embaras.

Gall methu ag adnabod geiriau achosi embaras tebyg, yn arbennig eiriau’r Beibl. Peidio â chofio, er enghraifft, bod ambell enw, boed enw person neu enw lle, yn dod o’r Beibl. Mae hynny wastad yn dipyn bach o gywilydd i weinidog! Peidio ag adnabod adnod neu ran o adnod wedyn. Yn ddiweddar, o weld geiriau anghyfarwydd ar ddarn o gelf holais am eu hystyr a chael yr ateb gan y sawl oedd pia fo y dylwn i wybod gan mai dyfyniad o’r Beibl ydoedd. Gall yr un peth ddigwydd gydag emyn: clywed llinell neu gwpled ond methu’n glir â chofio dechrau’r pennill neu’r emyn.  Yr unig gysur yw nad oes modd i neb gofio pob gair o bob adnod a phob emyn.

Weithiau, mae gofyn bod yn ddigon dewr i gydnabod anwybodaeth.  Mae’n debyg y byddai’n ddoethach cyfaddef nad ydym yn cofio pobl na chymryd arnom ein bod yn gwybod yn iawn pwy ydyn nhw.

Mae’n sicr yn rheitiach i ni gydnabod nad ydym yn deall ambell ran o’r Beibl na chymryd arnom ein bod yn deall yn iawn. Os na wnawn ni hynny, does dim gobaith i neb ein helpu i ddeall; ond yn bwysicach, wnawn ni ddim gofyn i Dduw ei hun roi goleuni i ni ar rannau o’i Air sy’n ddieithr i ni.

Wrth ddarllen y Beibl, felly, ceisiwn gymorth Duw; ceisiwn ei help i ddeall yr hyn a ddarllenwn. Un o’r pethau sy’n medru digwydd wrth i ni ofyn i Dduw oleuo ei Air i ni yw ein bod yn gweld rhywbeth gwahanol a newydd mewn rhannau cyfarwydd o’r Beibl. Gallwn feddwl ein bod yn gwybod yn union beth yw ystyr adnod neu ddameg neu beth yw arwyddocâd ambell stori, ond wrth droi atynt eto, ac yn arbennig wrth wneud hyn yn weddigar, mi welwn rywbeth newydd ynddynt. Mae peth bob amser yn gwneud i ni ryfeddu at gyfoeth a dyfnder Gair Duw, sydd er yn hen, o hyd yn newydd ar ein cyfer.

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Dydd Sul, 07 Gorffennaf, 2019


Cur Pen

Mehefin 30, 2019

Aw! Roedd fy nghlust a’m pen yn brifo. Fedrwn i ddim peidio â gweiddi.  Ia, gweiddi yn y car gan mai dyna ble’r oeddwn ar y pryd, “Na! Na! Na-aaa!”

Roeddwn rywfaint gwell ar ôl y waedd. Ond dwi’n dal i wingo wrth gofio’r boen a deimlais o glywed y gair erchyll ar y radio.

Lamineiddio, imwneiddio, coloneiddio, clorineiddio: mae’r geiriau hyn yn y geiriadur ers talwm. Defnyddiwch nhw ar bob cyfrif. Y gair sy’n achosi cur pen bob tro y byddaf yn ei glywed yw ‘nomineiddio’! Plîs, plîs, benaethiaid S4C, cynhyrchwyr Radio Cymru a  golygyddion papurau a chylchgronau, gwnewch hi’n drosedd i gyflwynwyr a gohebwyr ddweud ac ysgrifennu’r gair. Gorfodwch bob un ohonyn nhw i ddweud rhywbeth fel ‘enwebu’ neu ‘enwi’, a rhowch ddirwy drom iddyn nhw os na fyddan nhw’n ufuddhau. Oherwydd ni ddylid ar unrhyw gyfrif normaleiddio defnyddio ‘nomineiddio’.

Rwy’n casáu’r gair â chas perffaith.

Ond tybed oes yna o fewn ein geirfa grefyddol, eiriau y mae rhai’n eu casáu, er nad geiriau dieithr mohonynt ond hen eiriau a fu’n rhan o iaith y Beibl a’n geirfa Gristnogol o’r cychwyn? Tybed pa eiriau sy’n gwneud i rai pobl, o’u clywed, weiddi mewn protest yn nyfnder y galon os nad yn gyhoeddus?

‘Pechod’ o bosibl yw un o’r geiriau na all pobl ei oddef , am na allant dderbyn yr hyn a ddywed y Beibl trwyddo am ddrygioni a gwrthryfel pawb ohonom yn erbyn Duw.

Geiriau a gaiff lai fyth o groeso yw ‘barn’ ac ‘uffern’, a hawdd iawn yw dychmygu gwrthwynebiad pobl i bob awgrym bod a wnelo colledigaeth a chosb ag ymateb Duw i’n pechod.

Mae’r geiriau ‘tröedigaeth’ ac ‘aileni’ yn aml yn codi gwrychyn pobl am eu bod yn disgrifio profiad sy’n anodd i lawer ei amgyffred. Ond mae’r profiad hwnnw, er ei fod yn amrywio’n fawr o ran ei amseriad a’i gyffro (neu ddiffyg cyffro hyd yn oed) yn sylfaenol i’r bywyd Cristnogol.

Mwy annisgwyl fyddai cynnwys ‘gras’ a ‘maddeuant’ ymhlith y geiriau y gall pobl eu casáu, ond gall hyd yn oed y geiriau melys hyn fod yn gur pen i rai. Gallaf ddychmygu ambell un yn cael ei gythruddo o glywed bod maddeuant Duw ar gael i bawb sy’n edifarhau ac yn credu yng Nghrist, pa bechodau bynnag y maent yn euog ohonynt. Ac mae’n siŵr bod yna rai sy’n wfftio’r syniad mai gras Duw, yn hytrach na’r hyn a wnawn ni, a ddaw â ni at Dduw.  Er mor rhyfeddol yw gras a’i neges ein bod yn derbyn trwy Grist yr hyn na fedrwn fyth ei haeddu, y mae’r gair ‘gras’ yn wrthun i bwy bynnag sy’n mynnu credu y medran nhw wneud rhywbeth i haeddu cael dod at Dduw. Boed i Dduw drugarhau wrthym, er sicrhau na all geiriau’r Beibl fyth fod yn gur pen i’r un ohonom ni.

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Dydd Sul, 30 Mehefin, 2019


Deisebau

Mehefin 23, 2019

Roedd dros 10,000 o enwau ar ddeiseb yn ddigon i sicrhau bod aelod seneddol Brycheiniog a Sir Faesyfed yn colli ei swydd a bod isetholiad i’w gynnal yn yr etholaeth. Arwyddwyd deiseb arall yr wythnos ddiwethaf gan dros 20,000 o bobl a oedd yn galw am ohirio cyfres deledu arfaethedig.  Yn wahanol i’r ddeiseb seneddol, nid oedd obaith i hon lwyddo i berswadio’r cynhyrchwyr i ohirio cyfres y gwariwyd arian mawr arni ac y mae cynulleidfa ddisgwylgar yn edrych ymlaen at ei gweld. Ac fel petai trefnwyr y ddeiseb yn gwybod hynny, fe lwyddon nhw i’w hanfon i’r man anghywir, at Netflix yn hytrach nag Amazon, cynhyrchwyr y gyfres. Cam gwag, a chamgymeriad elfennol. Gallwch ddychmygu’r gwawdio a fu arnyn nhw: ugain mil o bobl wedi mynd i’r drafferth i arwyddo deiseb a honno’n cael ei phostio at y cwmni anghywir. Rhywsut, roedd pethau’n symlach ers talwm pan nad oedd ond y BBC ac ITV i boeni amdanyn nhw!

Trwy gamgymeriad, fe anelodd y bobl hyn eu beirniadaeth at y cynhyrchwyr anghywir. Mewn anwybodaeth, mae’n debyg, y gwnaeth miloedd o bobl   Cymru beth tebyg wrth bleidleisio dros adael yr Undeb Ewropeaidd, a mynnu beio’r sefydliad hwnnw yn hytrach na llywodraethau’r Deyrnas Unedig dros y degawdau am rai o’r problemau sy’n tlodi ein gwlad ac yn blino cymdeithas. Taflwyd y bai ar yr Undeb Ewropeaidd er enghraifft am y diffyg buddsoddiad yn ein cymunedau gan anwybyddu’r ffaith bod Cymru wedi derbyn arian mawr o Ewrop oherwydd iddi gael ei hesgeuluso gan gyfres o lywodraethau San Steffan. Ie, mor hawdd yw beio’r bobl anghywir.

Mewn anwybodaeth hefyd y gwnawn rywbeth tebyg wrth geisio deall llawer o’r drygioni sy’n blino cymdeithas. Pam yr holl ffraeo? Pam yr holl dwyll a chelwydd? Pam yr holl gasineb? Pam yr holl greulondeb? Mae’r cartref a’r ysgol, y teledu a’r rhyngrwyd, diffyg gwaith a diflastod, tlodi a llu o bethau eraill wedi cael y bai am yr amarch a’r anfoesoldeb a’r anonestrwydd a’r holl ddrygioni sy’n hagru ein byd. Ond beth bynnag yw effaith y pethau hyn arnom – er da, er drwg – pwyntio bys i’r man anghywir a wnawn ninnau os tybiwn mai unrhyw un o’r pethau hyn sy’n sylfaenol gyfrifol am ddrygioni. Ateb clir a phendant y Beibl a’r Ffydd Gristnogol i’r cwestiynau uchod yw bod gwreiddyn y drwg ynom ni ein hunain. Fel pawb arall, yr ydym ni’n pechu nid oherwydd amgylchiadau nac oherwydd y dylanwadau allanol sydd arnom ond oherwydd y duedd sydd ynom i wneud hynny. Y gwir yw na fedrwn ni beidio â phechu, a gwnawn  hynny mewn rhyw ffordd bob dydd. Amdanaf fy hun, a chadw at y busnes hwn o bwyntio bys, un enghraifft o’r pechu hwnnw yw’r duedd o hyd i weld bai ar bawb a phopeth arall.

Nid camgymeriad nac anwybodaeth er hynny, ond cariad a gras, a wnaeth i Dduw ddatrys y cyfan trwy roi’r bai am ein holl bechodau ar ei Fab Iesu.

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Dydd Sul, 23 Mehefin, 2019


Sbriwsio

Mehefin 16, 2019

Gair da ydi sbriwsio. Mi fedrwch chi sbriwsio’r tŷ a sbriwisio’r ardd. Mi  fedrwch hefyd eich sbriwsio’ch hunain.  Mi feddyliais mai gair diweddar ydi o yn y Gymraeg, ond mae o’n hŷn nag oeddwn i’n tybio. Oherwydd ganrif a mwy yn ôl, roedd Tegla Davies yn dweud am rywun yn Hunangofiant Tomi,  ‘A dyma fo yn spriwsio i fyny ac yn edrych yn bwysig’. 

Mae gen i sawl siwt y dyddiau hyn. Mi ges i siwt newydd ar gyfer priodas dau o’r hogiau. Gan eu bod nhw’n dal i’m ffitio, mi fedraf sbriwsio tipyn arnaf fy hun pan fo angen; ac os oes gwir raid, mi fedraf hyd yn oed dorri fy ngwallt! Ac yn hynny o beth mae’n amlwg fy mod yn debyg iawn iddo fo.

Welsoch chi fo’r diwrnod o’r blaen?  Siwt newydd, urddasol a glân.  Gwallt newydd ei dorri, a phob blewyn yn ei le.  Roedd o’n werth ei weld, chwarae teg iddo.  Mor wahanol i’r olwg oedd arno’n gadael ei dŷ un bore wythnos neu ddwy’n ôl: gwallt heb ei gribo, siwt ddigon blêr, godre’r trowsus wedi torri, a chynffon ei grys yn chwifio fel baner dros gefn y trowsus hwnnw.

Delwedd oedd y cyfan debyg iawn, a bellach mae angen newid y ddelwedd. Mae dillad blêr a gwallt blerach yn iawn i ddyn sy’n ceisio dangos ei fod yn ‘un ohonom ni’, ac yntau mae’n debyg yn credu mai felly y mae’r werin gyfan yn gwisgo. Ond i ddyn sydd â’i fryd ar fod yn Brif Weinidog mae’n rhaid wrth ddelwedd wahanol; ac felly Mr Johnson gwahanol iawn a ddaeth (o’r cysgodion y bu’n llechu ynddynt ers dyddiau) i annerch ei gefnogwyr pybyr ddydd Mercher. Ac wele’r dyn, sydd wedi treulio blynyddoedd yn rhoi’r argraff nad oes arno ots am wisg na lliw na steil, mwyaf sydyn fel pin mewn papur. Cyn daw’r awr iddynt ddewis Prif Weinidog mae Mr Johnson wedi sylweddoli bod ymbincio a gwisgo’n drwsiadus yn dal yn bwysig i Geidwadwyr da’r gwledydd hyn. Gwnaed a fynno o ran delwedd; y gwir bryder yw bod argyhoeddiadau ac  addewidion yn bethau i’w rhoi heibio mor rhwydd ag unrhyw siwt flêr neu drowsus bach blodeuog.

A dyma ofni fy mod yn debycach iddo nag y carwn ei gydnabod. Oherwydd mor rhwydd yw cefnu ar egwyddor dda, a syrthio’n fyr o’r safonau aruchel a gyflwynir yn y Beibl o ran moes ac ymddygiad a geirwiredd. Mor gryf y temtasiwn i minnau feddwl mwy am y ddelwedd a’r olwg allanol nag am y berthynas â Duw a’r glendid calon a’r  cywirdeb cerddediad a welwyd yn yr Arglwydd Iesu. ‘Gwae chwi … yn glanhau’r tu allan i’r cwpan a’r ddysgl, ond y tu mewn y maent yn llawn trachwant a hunanfoddhad (Math. 23:25). ‘Boed ichwi’n addurn, nid pethau allanol … ond cymeriad cêl y galon a’i degwch didranc, sef ysbryd addfwyn a thawel’ (1 Pedr 3:3-4). Gall y ddelwedd allanol newid yn rhwydd, yn ôl yr amgylchiadau a’r gofyn; ond mae parhad a chysondeb i waith grasol a gwyrthiol Duw yn y galon. 

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Dydd Sul, 16 Mehefin, 2019


Na, nid bresych.

Mehefin 9, 2019

Mae’n debyg na ddylwn ddweud hyn, ond pwy all feio plant am beidio â bwyta bresych. Mi wn eu bod yn wyrdd ac yn faethlon, ond mae’n siŵr gen i y byddai llysieuwyr pybyr yn cydnabod nad bresych yw’r delaf na’r mwyaf blasus o blant llysiau. Pam felly y meddyliodd neb (a mwy na hynny, pwy a feddyliodd!) am roi bresych yn wobr i blant bach ar raglen deledu? Mae’n wir mai gwobr gysur (os gwobr hefyd!) oedd yr hen fresychen ar Crackerjack ers talwm, ond go brin i’r plant ei gwerthfawrogi. A gwobr gysur yw llawer o’r tlysau a gyflwynir o hyd i gystadleuwyr rhaglenni cwis y teledu a fethodd ag ennill y wobr go iawn yr oeddent wedi gobeithio ei chael.    

Cofio’r diwrnod yr anfonodd Duw ei Ysbryd Glân a wna Cristnogion ar Ŵyl y Pentecost heddiw. Dathlwn y rhodd arbennig a roddodd Duw i’w Eglwys. Roedd Iesu Grist wedi addo y byddai’r Ysbryd Glân yn dod arnynt. ‘Yr wyf fi’n dweud y gwir wrthych: y mae’n fuddiol i chwi fy mod i’n mynd ymaith. Oherwydd os nad af, ni ddaw’r Eiriolwr atoch chwi. Ond os af, fe’i hanfonaf ef atoch’ (Ioan 16:7).  A chyn gadael ei ddisgyblion ac esgyn i’r nefoedd yr oedd wedi eu sicrhau: ‘Fe dderbyniwch nerth wedi i’r Ysbryd Glân ddod      arnoch, a byddwch yn dystion i mi yn Jerwsalem, ac yn holl Jwdea a Samaria, a hyd eithaf y ddaear’ (Actau 1:8).

Ar ddydd y Pentecost, fel y dengys ail bennodd Llyfr yr Actau, cyflawnwyd yr addewidion hyn yn nhywalltiad yr Ysbryd Glân ar y disgyblion. Ac mor bwysig yw cofio nad gwobr gysur mo’r Ysbryd.  Nid eilbeth mohono yn niffyg y gwir beth. Oherwydd Duw ei hun yw’r Ysbryd Glân hwn. Yn Iesu Grist, cawsai’r disgyblion gwmni Mab Duw dros gyfnod ei weinidogaeth ar y ddaear. Deng niwrnod cyn y Pentecost, roedd Mab Duw wedi eu gadael, ac fe lwyddodd y disgyblion i lawenhau er na fyddent yn ei weld mwyach. Yr   unig esboniad am eu llawenydd oedd bod y disgyblion yn deall y byddent yn yr Ysbryd Glân yn cael  cwmni Iesu a chwmni’r Tad nefol. Oherwydd person a addawyd iddynt, a pherson a ddeuai atynt. Nid dylanwad nac effaith na grym yw’r Ysbryd, ond person dwyfol.  Gwyddai’r disgyblion hyn oherwydd yr hyn a ddywedwyd amdano gan Iesu; ac aethant yn ôl i Jerwsalem yn llawen iawn wedi esgyniad Iesu am iddynt gael gwybod y byddai’r Ysbryd gyda hwy, yn gwmni ac yn gymorth iddynt, fel y bu Iesu cyn hynny. A thrwyddo byddai Iesu, fel yr addawodd, gyda hwy ‘hyd ddiwedd amser’ (Mathew 28:20). 

Na, nid gwobr gysur o unrhyw fath yw’r Ysbryd Glân ond Duw ei hun gyda ni. Gan mai person ydyw, gallwn alw arno i gyflawni ei waith.  Gallwn ymbil arno i lwyddo cenhadaeth Duw. Gallwn erfyn arno i’n harwain a’n  goleuo. Gallwn fod yn hyderus mai ei ddymuniad ef yw gweld Iesu Grist yn cael ei ogoneddu. Wrth geisio Ysbryd  Glân Duw, yr ydym yn ceisio Duw ei hun. Galwch arno.

Cliciwch yma www.gronyn.org/gronyn i fynd at rifyn diweddaraf Gronyn – Y Sulgwyn, 09 Mehefin, 2019


Y Sulgwyn

Mehefin 8, 2019

Actau 2

Dyfodiad yr Ysbryd Glân

1Ar ddydd cyflawni cyfnod y Pentecost yr oeddent oll ynghyd yn yr un lle, 2ac yn sydyn fe ddaeth o’r nef sŵn fel gwynt grymus yn rhuthro, ac fe lanwodd yr holl dŷ lle’r oeddent yn eistedd. 3Ymddangosodd iddynt dafodau fel o dân yn ymrannu ac yn eistedd un ar bob un ohonynt; 4a llanwyd hwy oll â’r Ysbryd Glân, a dechreusant lefaru â thafodau dieithr, fel yr oedd yr Ysbryd yn rhoi lleferydd iddynt.